Luchtverontreiniging is een van de grootste ziekteveroorzakers in Nederland. Tegelijkertijd verandert onze samenleving. We rijden steeds vaker elektrisch, gebruiken minder fossiele brandstoffen, vergroenen onze steden en werken aan schonere landbouw en industrie. Deze transities kunnen de luchtkwaliteit verbeteren, maar kunnen ook nieuwe vormen van blootstelling met zich meebrengen.
Onzekerheid over vervuilende stoffen, de bronnen daarvan en mogelijke gezondheidseffecten kan leiden tot discussies tussen bewoners, overheden en bedrijven. Het onderzoeksproject ExpACT – Exposome ACTion perspectives wil deze onzekerheid verkleinen. Door nieuwe meettechnologieën te combineren met samenwerking en een open dialoog ontstaat meer inzicht in de luchtkwaliteit én in wat betrokken partijen kunnen doen om deze te verbeteren.
Mensen worden dagelijks blootgesteld aan allerlei chemische en biologische stoffen in de lucht. Al deze omgevingsinvloeden samen worden het exposoom genoemd. ExpACT richt zich specifiek op het deel van het exposoom dat we via de lucht binnenkrijgen.
Daarbij gaat het om bekende vormen van luchtverontreiniging, zoals fijnstof en stikstofdioxide, maar ook om stoffen en deeltjes die nog moeilijk te meten zijn. Denk aan ultrafijnstof, micro- en nanoplastics, pesticiden, pollen, biologische deeltjes en nieuwe chemische stoffen.
Binnen ExpACT worden technologieën ontwikkeld waarmee onderzoekers beter kunnen bepalen:
Het gaat onder meer om nieuwe sensoren, draagbare meetapparatuur, geavanceerde analysetechnieken en modellen die verschillende soorten meetgegevens met elkaar verbinden.
Meer meetgegevens leiden niet automatisch tot betere besluiten. Daarom richt ExpACT zich nadrukkelijk op de vraag hoe kennis over luchtkwaliteit kan worden vertaald naar concrete mogelijkheden om te handelen.
Wetenschappers, beleidsmakers, producenten, werkgevers en bewoners werken samen bij het verzamelen en analyseren van gegevens. Vervolgens onderzoeken zij welke veranderingen mogelijk zijn in beleid, productieprocessen, producten en gedrag. Met nieuwe metingen kan daarna worden gevolgd of deze maatregelen werkelijk zorgen voor minder uitstoot en blootstelling.
Deze samenwerking is belangrijk voor het vertrouwen in de gegevens. Door betrokkenen vanaf het begin mee te laten denken over onderzoeksvragen, meetmethoden en de interpretatie van resultaten, sluit de ontwikkelde kennis beter aan bij vragen uit de praktijk.
De nieuwe meetmethoden en werkwijzen worden ontwikkeld en getest in bestaande living labs en experimenteeromgevingen. ExpACT richt zich daarbij op vier belangrijke bronnen van luchtverontreiniging:
Industrie
In industriële gebieden wordt onderzocht hoe uitstoot nauwkeuriger kan worden gemeten en aan specifieke bronnen kan worden gekoppeld.
Werkplekken
Binnen onder meer de chemische industrie en de voedsel- en diervoedersector wordt gekeken naar de blootstelling van werknemers aan chemische en biologische stoffen.
Landbouw
In agrarische gebieden richt het onderzoek zich onder andere op ammoniak, fijnstof, pesticiden en biologische deeltjes.
Stedelijke omgeving
In steden onderzoekt ExpACT hoe veranderingen op het gebied van mobiliteit, energie, woningbouw en vergroening van invloed zijn op de luchtkwaliteit. Daarbij is aandacht voor zowel de buitenlucht als de luchtkwaliteit in gebouwen.
Door de technologieën in verschillende omgevingen toe te passen, kunnen onderzoekers nagaan of de ontwikkelde methoden ook op andere plaatsen en bij andere maatschappelijke vraagstukken bruikbaar zijn.
Binnen het stedelijke deel van ExpACT vormt Cartesius in Utrecht een belangrijke praktijkomgeving. In deze nieuwe stadswijk is gezond stedelijk leven een belangrijk uitgangspunt. Overheden, kennisinstellingen, ontwikkelaars, maatschappelijke organisaties en bewoners werken er samen aan vraagstukken rondom gezondheid, mobiliteit, energie en groen.
Binnen ExpACT wordt onderzocht hoe nieuwe meetmethoden kunnen helpen om veranderingen in de luchtkwaliteit in en rond de wijk zichtbaar te maken. Ook wordt gekeken hoe de effecten van maatregelen kunnen worden gevolgd. Denk bijvoorbeeld aan de inrichting van een autoluwe wijk, groeninterventies en geluidsscherm bij het spoor.
De Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven is als samenwerkingspartner betrokken bij dit stedelijke living lab. Via de hub wordt het onderzoek verbonden met de bestaande samenwerking in Cartesius en met kennis en ervaringen uit het bredere netwerk. Zo komen wetenschappelijk onderzoek, gebiedsontwikkeling en de praktijk van bewoners en professionals bij elkaar.
ExpACT moet leiden tot nieuwe en verbeterde instrumenten waarmee luchtverontreiniging sneller, nauwkeuriger en op meer locaties kan worden gemeten. De combinatie van verschillende meetmethoden maakt het mogelijk om bronnen beter te herkennen en veranderingen over tijd te volgen.
Daarnaast ontwikkelt het project methoden om bewoners en andere belanghebbenden actief te betrekken bij luchtkwaliteitsonderzoek. De verzamelde gegevens worden zoveel mogelijk toegankelijk en herbruikbaar gemaakt, zodat ze ook na afloop van het project kunnen worden ingezet voor onderzoek, beleid en nieuwe toepassingen.
Het uiteindelijke doel is om bewoners, bedrijven en overheden beter in staat te stellen maatregelen te nemen die de blootstelling aan luchtverontreiniging verminderen. Zo draagt ExpACT bij aan maatschappelijke transities die niet alleen duurzamer, maar ook gezonder en rechtvaardiger zijn.
ExpACT loopt van 2025 tot 2031 en wordt geleid door Roel Vermeulen, hoogleraar milieu-epidemiologie aan de Universiteit Utrecht en wetenschappeijk directeur bij DKH GSL. In het consortium werken universiteiten, kennisinstituten, overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgerinitiatieven samen. Het project wordt gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek binnen het programma Onderzoek op Routes door Consortia van de Nationale Wetenschapsagenda.
Bij de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven vind je kennis, data en praktische oplossingen voor een gezonde stedelijke leefomgeving. Samen met overheden, kennisinstellingen, bedrijven én inwoners ontwikkelen we wetenschappelijk onderbouwde tools, concepten en projecten die bijdragen aan gezondere steden.
Lees meer
