Hoe zorg je ervoor dat bewoners zich niet alleen thuis voelen in hun nieuwe woning, maar ook in hun buurt? Die vraag stond centraal in Maanwijk, een innovatieve gebiedsontwikkeling van Heijmans in Leusden. Samen met de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven (DKH GSL) en onderzoekers van de Universiteit Utrecht werd onderzocht hoe sociale verbondenheid ontstaat in een nieuwe woonwijk en welke maatregelen daarbij daadwerkelijk verschil maken.
Het project laat zien dat gebiedsontwikkeling meer is dan het realiseren van woningen. Door vanaf het begin bewust aandacht te besteden aan ontmoeting, sociale cohesie en gemeenschapsvorming ontstaat een leefomgeving waarin bewoners zich sneller thuis voelen en elkaar weten te vinden.
Bij de ontwikkeling van Maanwijk stond één thema centraal: verbinding. Verbinding tussen bewoners onderling, met de natuur en met technologie. Vanuit die ambitie koos Heijmans voor een bredere aanpak dan gebruikelijk is binnen gebiedsontwikkeling. Niet alleen het fysieke ontwerp van de wijk werd ingezet om ontmoeting te stimuleren, ook voorzieningen, activiteiten en sociale ondersteuning kregen een belangrijke plek.
Zo werd een gezamenlijke parktuin aangelegd en werd in het ontwerp gekozen voor hofjes, ontmoetingsplekken en lagere erfafscheidingen die spontane contacten tussen bewoners bevorderen. Daarnaast werden gedeelde voorzieningen zoals een buurtschuur, deelmobiliteit en een bewonersapp geïntroduceerd. Ook werd samengewerkt met een lokale welzijnsorganisatie en een buurtcoach om bewoners actief met elkaar in contact te brengen.
De centrale vraag voor de onderzoekers van de Universiteit Utrecht en de DKH GSL was vervolgens of deze integrale aanpak daadwerkelijk leidt tot meer verbondenheid tussen bewoners.
Bewoners werden op twee momenten bevraagd: kort na de oplevering van hun woning en ongeveer een jaar later. Met behulp van enquêtes onderzochten de onderzoekers hoe verbonden bewoners zich voelden met hun buurt, hoeveel contact zij hadden met andere bewoners, welke voorzieningen zij gebruikten en hoe zij de verschillende interventies waardeerden.
Door de situatie op meerdere momenten in beeld te brengen ontstond inzicht in de ontwikkeling van sociale verbondenheid door de tijd heen. Daarbij waren de onderzoekers vooral benieuwd naar de snelheid waarmee bewoners elkaar weten te vinden in een volledig nieuwe woonwijk en naar de factoren die het sterkst bijdragen aan het ontstaan van een hechte buurtgemeenschap.
Juist omdat Maanwijk verschillende typen interventies combineerde, fysiek, organisatorisch en programmatisch, bood het project een unieke kans om beter te begrijpen welke ingrediënten nodig zijn voor een sterke sociale basis in een nieuwe wijk.
Een van de meest opvallende uitkomsten was hoe snel bewoners zich thuis voelden in Maanwijk. Al kort na hun verhuizing gaven veel bewoners aan tevreden te zijn over hun woonomgeving en zich er thuis te voelen. In het jaar daarna nam dit gevoel zelfs verder toe.
Ook de behoefte aan meer contact met buurtgenoten veranderde zichtbaar. Direct na oplevering gaf een meerderheid van de bewoners aan meer contact te willen met andere bewoners. Een jaar later gold dat nog voor ongeveer een derde van de bewoners. Voor de meeste bewoners bleek binnen relatief korte tijd een prettig en voldoende niveau van sociaal contact te zijn ontstaan.
De resultaten laten zien dat bewoners van Maanwijk zich over het algemeen verbonden voelen met hun buurt en medebewoners. De verschillende interventies lijken hierbij een ondersteunende rol te kunnen spelen, maar het onderzoek maakt niet duidelijk in hoeverre zij daadwerkelijk verantwoordelijk zijn voor deze uitkomsten. Wel levert het project waardevolle inzichten op in mogelijke aanknopingspunten voor het versterken van ontmoeting en sociale verbondenheid in nieuwe woonwijken.
Maanwijk biedt inzicht in hoe verschillende ruimtelijke en sociale elementen kunnen worden ingezet om ontmoeting tussen bewoners te faciliteren. Bewoners kwamen elkaar tegen in de openbare ruimte, tijdens activiteiten en via gedeelde voorzieningen. Deze ontmoetingsplekken en initiatieven creëerden verschillende mogelijkheden voor contact tussen bewoners. Op basis van dit onderzoek kan niet worden vastgesteld in hoeverre deze aanpak daadwerkelijk heeft bijgedragen aan de ervaren sociale cohesie, maar de ervaringen leveren wel waardevolle inzichten op voor toekomstige gebiedsontwikkelingen waarin gemeenschapsvorming een belangrijke ambitie is.
Er waren natuurlijk ook uitdagingen. Zo bleek het lastiger om sociale huurders te bereiken voor deelname aan het onderzoek. Daardoor geven de onderzoeksresultaten vooral inzicht in de ervaringen van kopers. Het is mogelijk dat huurders de buurt op een andere manier ervaren.
Daarnaast bleek dat de realisatie van sommige voorzieningen afhankelijk was van externe partijen, zoals aanbieders van pakketkluizen of deelmobiliteit. Dat maakte de uitvoering soms complexer dan vooraf werd verwacht. Juist deze praktijkervaringen leveren waardevolle lessen op voor toekomstige gebiedsontwikkelingen.
Een gebrek aan verbondenheid in buurten hangt samen met uiteenlopende maatschappelijke uitdagingen, zoals eenzaamheid, verminderde sociale veiligheid en minder betrokkenheid bij de leefomgeving. De belangrijkste les uit Maanwijk is daarom dat gebiedsontwikkeling niet alleen moet gaan over woningen bouwen, maar over het creëren van complete leefomgevingen waarin ontmoeting en contact vanzelfsprekend worden gestimuleerd.
De aanpak in Maanwijk laat zien dat dit vraagt om samenwerking tussen partijen die traditioneel niet altijd gezamenlijk optrekken in gebiedsontwikkeling. Gemeenten, ontwikkelaars, welzijnsorganisaties, sportorganisaties, kennisinstellingen en bewoners hebben ieder een rol in het creëren van buurten waarin mensen zich verbonden voelen.
Voor de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven vormt Maanwijk een waardevolle bron van kennis voor toekomstige projecten. De opgedane inzichten helpen om lessen te delen met andere gebiedsontwikkelingen. Vragen zoals welke interventies het meest effectief zijn, hoe participatie succesvol kan worden georganiseerd en hoe sociale voorzieningen duurzaam kunnen worden gefinancierd, blijven daarbij belangrijke onderzoeksthema’s.
Maanwijk laat zien dat gezonde gebiedsontwikkeling verder gaat dan stenen, straten en groen. Wanneer vanaf de start wordt geïnvesteerd in ontmoeting, sociale cohesie en gemeenschapsvorming ontstaat een leefomgeving waarin bewoners zich sneller thuis voelen en elkaar weten te vinden.
Hoewel vervolgonderzoek nodig blijft om beter te begrijpen welke factoren het meest bijdragen aan sociale verbondenheid, laat Maanwijk zien dat een integrale aanpak veelbelovend is. Daarmee is Maanwijk niet alleen een succesvolle woonwijk, maar ook een waardevolle praktijkcasus voor de verdere ontwikkeling van gezonde en sociale leefomgevingen
Bij de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven vind je kennis, data en praktische oplossingen voor een gezonde stedelijke leefomgeving. Samen met overheden, kennisinstellingen, bedrijven én inwoners ontwikkelen we wetenschappelijk onderbouwde tools, concepten en projecten die bijdragen aan gezondere steden.
Lees meer
