De Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven (DKH GSL) is één van de partners binnen de DSIH. Vanuit deze positie draagt zij actief bij aan het vergroten van de maatschappelijke impact van digitale innovaties voor een gezonde leefomgeving.
De DKH GSL leert, experimenteert en vernieuwt samen met de andere partners binnen DSIH: het Urban Development Initiative, de gemeente Rotterdam, Brightlands Smart Services Campus, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Interprovinciaal Overleg en Digicampus. Zo ontstaan concrete tools, nieuwe werkwijzen en samenwerkingen die bijdragen aan een duurzame, gezonde toekomst.
De DKH GSL richt zich op de gezonde leefomgeving in vijf kennisgroepen: Citizen Science, Ecosystemen, Indicatoren / Digital Twin, Randvoorwaarden voor Samenwerken en Ethiek. In dit artikel staan de eerste drie centraal.
Citizen Science, ofwel burgerwetenschap, houdt in dat inwoners zelf gegevens verzamelen over hun leefomgeving, vaak met sensoren. Dit vergroot betrokkenheid en levert waardevolle inzichten op. Door deze kennis te benutten, kunnen overheden samen met inwoners werken aan lokale oplossingen voor o.a. luchtkwaliteit, geluid of biodiversiteit. De kracht ligt in de samenwerking tussen inwoners, kennisinstellingen en overheden die wetenschap, beleid en samenleving verbinden.
Jelske de Kraker was als projectleider Milieukwaliteit bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu betrokken bij de kennisgroep Citizen Science. ,,Het doel is: leren van elkaar vanuit verschillende perspectieven. Het perspectief van een beleidsambtenaar is anders dan dat van een kennisinstelling”, legt Jelske uit. ,,Een ambtenaar kijkt bijvoorbeeld naar: Hoe kan deze informatie bijdragen aan de ontwikkeling en handhaving van lokaal beleid en welk handelingsperspectief is er. hoe kun je dit toepassen op een manier die handhaafbaar is. Een kennisinstelling richt zich meer op het ontdekken van nieuwe informatie voor monitoring of beleidsevaluatie.”
De kennisgroepen wisselden onderling en met andere groepen kennis uit. Daarnaast leverde elke kennisgroep een product op om de kennis ook met alle andere Nederlandse gemeenten en provincies te delen. Jelske: ,,Wij hebben gekozen voor een online magazine voor beleidsambtenaren die aan de slag willen met citizen science, of er meer over willen weten. Het magazine bevat bijvoorbeeld interviews met inwoners over hun beweegredenen om mee te doen aan meetprojecten. Maar ook verschillende vormen van citizen science en hoe je citizen science kan toepassen. Al deze kennis heeft de groep met elkaar gedeeld en gebundeld in een magazine. In november vond nog een paneldiscussie plaats op het congres van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Daarbij worden de verschillende perspectieven belicht: dat van de beleidsambtenaar, wetenschapper én inwoner.
De kennisgroep heeft Jelske veel gebracht: ,,Voor ons als kennisinstelling is het contact met de praktijk van een beleidsambtenaar van een gemeente of provincie heel waardevol. Hierdoor weten we wat voor vragen er spelen en wat ze nodig hebben voor de uitvoering van een project.” Ook het contact met volledig nieuwe partners, zoals Brightlands Smart Services Campus, vond ze van grote waarde. ,,Zij kwamen met verrassende ideeën, zoals een bibliotheek die luchtkwaliteitssensoren uitleent aan inwoners. Al deze verschillende toepassingen van citizen science helpt ons om gemeenten beter te adviseren.”
Het samenwerken met andere regio’s vond Jelske heel interessant, zeker ook voor de DKH GSL als geheel. ,,Daardoor leer je wat er breder speelt in het land. Vaak zijn er per regio vanuit de politiek andere aandachtspunten. Dat kan bijvoorbeeld luchtkwaliteit zijn, geluid of hittestress. Ervaringen uitwisselen is daarom erg leerzaam. Want de ervaringen van een regio die al langere tijd met een bepaald thema bezig is, kunnen voor een andere regio die daar net mee begint, bijzonder relevant en bruikbaar zijn.”
De samenwerking is als dusdanig succesvol ervaren, dat dit wordt voortgezet in een learning community die wordt opgetuigd door de DKH GSL. ,,Daarbij willen we focussen op specifieke thema’s en de samenwerking tussen regio’s te versterken”, vertelt Jelske. ,,Het idee is om meerdere keren per jaar kennis uit te wisselen en de samenwerking op te zoeken rondom een thema, bijvoorbeeld houtstook. Partners die hier al veel ervaring mee hebben, delen hun inzichten en aanpak, zodat anderen daarvan kunnen leren.
Stephen van Aken, beleidsadviseur innovatie gezonde leefomgeving bij de provincie Utrecht, werkte binnen de kennisgroep Indicatoren / Digital Twin aan het ontwikkelen van een stappenplan voor het gebruik van digital twins in ruimtelijke planning. In samenwerking met de gemeenten Eindhoven en Rotterdam werden verschillende expertises gecombineerd. Stephen: ,,Eindhoven heeft veel technische kennis van digital twin, wij op het gebied van gezonde leefomgeving en Rotterdam op het gebied van data en platformen.”
Een digital twin is een digitale 3D-weergave van een gebied, waarmee bijvoorbeeld een nieuwe woonwijk ingepast kan worden. Tegelijkertijd kunnen hierin milieuthema’s als geluid, hittestress en luchtkwaliteit inzichtelijk worden. Stephen heeft hier vanuit de provincie Utrecht al ruime ervaring mee: ,,We hebben een tool ontwikkeld die je in de digital twin kunt laden en waarmee je kunt berekenen wat de scores zijn voor verschillende milieuthema’s. We kunnen dan toetsen: voldoe je aan de normen die wij als provincie wenselijk vinden.” De kennisgroep werkte aan een stappenplan, dat beschrijft hoe overheden en projectontwikkelaars de digital twin kunnen inzetten, vanaf het verzamelen van data tot het doorrekenen en aanpassen van ontwerpen. Stephen hoopt hiermee bij te dragen dat het ontwerpproces van plannen veel sneller kan verlopen. ,,Stel je ontwerp scoort niet goed op geluid of hittestress. Dan kun je je ontwerp wijzigen en opnieuw kijken wat de scores zijn. Omdat het digitaal is, gaat dat veel sneller.”
Volgens onderzoek kan het gebruik van digital twins de doorlooptijd van nieuwbouwprojecten halveren, al wordt dat potentieel nog niet volledig benut, vertelt Stephen. ,,Het planproces gaat nog op de ouderwetse manier. Maar wij kunnen er wel aandacht voor vragen én toetsen op milieuthema’s. Dat zorgt voor bewustwording: neem die thema’s mee.”
De kennisgroep, die doorgaat als onderdeel van een bredere learning community, werkt samen met onder andere VNG en IPO om het stappenplan verder te verspreiden. Daarnaast worden pilots opgezet in de regio Utrecht en Eindhoven. ,,In de regio Utrecht gaan vier gemeenten digital twin inzetten,” licht Stephen toe. ,,Daarnaast is de RIVM indicatoren aan het ontwikkelen, om te beoordelen wat een gezonde wijk is. Dat willen ze misschien gaan testen in de regio Eindhoven. Zo verdelen we de capaciteiten en wordt het breder gedragen.”
In de kennisgroep Ecosystemen werkten kennisinstellingen en overheidsorganisaties samen aan praktische handvatten voor samenwerking binnen ecosystemen. Een ecosysteem is een systeem waar je als individu en organisatie, bewust of onbewust, deel van uitmaakt.
Merel Backx was als Programmamanager Gezonde Leefomgeving bij de Hogeschool Utrecht betrokken bij deze kennisgroep. ,,Vanuit DSIH kijken we hoe digitale innovatie kan bijdragen aan complexe maatschappelijke vraagstukken, zoals een gezonde(re) leefomgeving. De kennisgroep richt zich op de ‘zachte kant’. Iets nieuws van de grond krijgen is complex. Daarbij zijn heel veel mensen betrokken. We hebben onderzocht: hoe werk je in ecosystemen? Hoe draag je vanuit een ecosysteem effectief bij aan innovatie? Waar loop je tegenaan? Wat werkt wel en niet?”. De inzichten zijn gebundeld in een document dat de praktische handvatten voor samenwerking binnen ecosystemen weergeeft als een ‘rugzak’ vol symbolische attributen. Zo staat bijvoorbeeld een kompas voor richting geven: niet managen maar navigeren, stel een gemeenschappelijke richting vast, vertrouw op elkaar en omarm diversiteit. En symboliseert een kaartspel openheid: leg de kaarten op tafel, benut ieders kwaliteiten, weet je handelingsruimte en waar het geld vandaan komt.
Merel licht het belang hiervan toe: ,,Met een ecosysteem kom je verder, omdat je meer kennis en perspectieven hebt. Samen ben je sterker, zeker bij complexe uitdagingen. Het is belangrijk dat je elkaar weet te vinden en goed kunt samenwerken. We kijken bijvoorbeeld naar: wat gebeurt er in de ene regio en wat kan de andere daarvan leren? Maar ook: hoe kun je personen uit verschillende ecosystemen met elkaar verbinden om verder te komen met grote maatschappelijke opgaven? Daarbij is het belangrijk te beseffen dat iedereen eigen belangen heeft. Die moet je kennen om goede combinaties te maken.”
Ze heeft veel geleerd van dit project. ,,Het heeft me bewuster gemaakt van het belang van ecosystemen en hoe je daarin effectief samenwerkt. Bovendien hebben we sterke verbindingen gelegd met andere regio’s. Voor ons vanuit de DKH is dat heel waardevol, specifiek voor onderwerpen als digital twin, citizen science en gezonde leefomgeving.”
Merel hoopt dat er met het document en de samenwerking een fundament is gelegd voor de langere termijn. ,,Ik hoop dat het ecosysteem dat is ontstaan door DSIH zich blijft uitbreiden en dat het document veel mensen kan helpen om soepeler door een ecosysteem heen te bewegen. Bij complexe maatschappelijke vraagstukken is het cruciaal dat partijen met de neuzen dezelfde kant op staan. Ik hoop dat dit daaraan bijdraagt.”
De Europese klimaatdoelen zijn complex en vragen om het effectief benutten van beschikbare kennis, vaardigheden en technologie. Kennis en initiatieven zijn er namelijk voldoende, maar een geïntegreerde aanpak ontbreekt. Deze menukaart biedt gemeenten en provincies een gebruiksvriendelijke innovatie-infrastructuur voor het gehele proces: van planning tot uitvoering en van evaluatie tot verbetering.
Het bruist van de citizen science projecten in provincie Utrecht! In deze regio zijn vele meetinitiatieven waar inwoners, samen met overheden en kenniscentra hun leefomgeving meten. Laat je inspireren over wat citizen science is, wat het biedt en wat je ermee kan en bekijk een kleine greep uit de vele initiatieven die deze provincie telt.
In een ecosysteem versterk en maak je gebruik van de talloze verbindingen tussen inwoners, bedrijven, organisaties en overheden. Samen weet en kan je meer. Die kennis hebben we hard nodig. Veel doelen en uitdagingen waar we tegenwoordig voor staan, vergen een aanpak vanuit verschillende invalshoeken. Deze rugzak zit vol ervaringen en inspiratie.
Dit stappenplan is inclusief uitgewerkt voorbeeld.
Vragen? Mail ons op info@gezondstedelijklevenhub.nl.
De Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven is een onafhankelijk en open platform van publieke en private organisaties. We werken samen met inwoners aan oplossingen voor een gezonde stedelijke leefomgeving. De organisaties binnen de hub ontwikkelen wetenschappelijk onderbouwde, datagedreven concepten en instrumenten: evidence based producten en diensten die een positief effect hebben op de gezondheid van iedereen die woont, werkt of recreëert in een stedelijke omgeving. Nu en in de toekomst.
Lees meer
